Zand en grindwinning op landlocaties zijn een belangrijke motor voor de verbetering van de leefomgeving (gebiedsontwikkeling).

Na de winning van zand en grind blijven mooie waterrijke gebieden over die interessant zijn voor natuurontwikkeling en recreatie. In de uiterwaarden van grote rivieren dragen zand- en grindprojecten bij aan de verbetering van de rivierveiligheid.
Verder kunnen aantrekkelijke woongebieden ontstaan door zand- en grindwinning te combineren met woningbouw. Ook combinaties met andere functies zijn mogelijk. Denk aan waterberging, (drink)watervoorziening of warmte-uitwisseling.

Al naar gelang de hoofdfunctie die ze vervullen, kunnen zand- en grindprojecten onderverdeeld worden in de volgende vier categorieën:

Recreatie

Water oefent van oudsher een grote aantrekkingskracht uit op recreanten. Op een mooie zomerdag zoeken velen de verfrissende koelte van het water op. Het is dan ook niet verwonderlijk dat in de voorbije jaren veel zand- en grindprojecten geheel of gedeeltelijk zijn ingericht als recreatiegebied. Daartoe zijn zwemstranden, campings, jachthavens, en vissersplaatsen aangelegd. Waar jaren geleden nog de zandzuigers hun werk deden, zwemmen en varen nu de waterrecreanten.

Die aantrekkingskracht verandert niet snel. Al bekijkt de recreant het landschap de laatste jaren wel anders dan voorheen. Hij trekt er nu meer op uit om alle (uit)hoeken van ons land te verkennen. Hij gaat op zoek naar cultuurhistorie en naar markante dorpen. Hij zoekt sfeervolle horecavoorzieningen en vindt rust in hoogwaardige landschappen met een rijke natuur.

De betekenis van zandwinning voor de recreatie gaat daarmee verder dan het graven van een waterplas. Zandwinning draagt ook bij aan het vergroten van de diversiteit van het landschap, waarin recreanten graag vertoeven. Bijvoorbeeld door hoogwatergeulen langs de Zandmaas te maken of stromende nevengeulen langs de Rijn.

Een fraai landschap leidt tot economische meerwaarde. Niet alleen het belang van de intensieve recreatie zoals grootschalige vakantieparken wordt er mee gediend, maar ook -en misschien wel vooral- de extensieve recreatie waarbij lokale ondernemers met hun kleine hotels, restaurantjes, streekproducten en bezoekerscentra hun streek weer tot een interessant woon- en verblijfgebied maken.

De bewoners zijn er al even blij mee; zij voelen zich thuis in dit landschap en profiteren graag mee van de prachtige omgeving. Van de natuur, de cultuur, de eetgelegenheden die zich in de omgeving vestigen, de wandelpaden en de vrij toegankelijke natuurgebieden.

Projecten zoals het Rhederlaag en de Gouden Ham in Gelderland, Bergerheide en de Maasplassen in Limburg en de Kraaijenbergse plassen en Lithse Ham in Brabant zijn goede voorbeelden van zulke recreatieve en landschappelijke ontwikkelingen.

   

Natuurontwikkeling

Daar waar zand en grind is gewonnen ontstaan ook kansen om ‘nieuwe natuur' te ontwikkelen. Een landschap waarin tal van natuurlijke processen, zoals natuurlijke begrazing en erosie, als vanzelf weer op gang gebracht kunnen worden.

Door het introduceren van nieuwe habitats, zoals open water, rietlanden en plas/dras-gebieden, ontstaat er ruimte voor dieren en planten die er eerder niet waren of al geruime tijd verdwenen zijn. Voor eenden, ganzen, reigers, maar ook voor minder bekende vogelsoorten als de kiekendief, de visarend en de blauwborst wordt de waterrijke omgeving het aantrekkelijke leefgebied van weleer. En in de stijlranden van oevers kan de oeverzwaluw ook weer haar nest bouwen.

Projecten zoals de Grensmaas, Asseltse plassen, Stevol en de Dorperheide in Limburg en zoals de Marspolder en de Loowaard in Gelderland tonen aan dat zand- en grindwinning goede mogelijkheden biedt voor natuurontwikkeling. 

 

Wonen aan het water is populairder dan ooit. Wie droomt er niet van om in de achtertuin een eigen aanlegplaats te hebben, waarmee al varend de nabije omgeving kan worden verkend. Op een aantal plaatsen in Nederland hebben zandwinners, projectontwikkelaars en gemeente de handen ineen geslagen om een nieuwe woonwijk aan het water te ontwikkelen.
Daar komt bij dat zo'n waterplas bij een woonwijk ook onderdeel kan uitmaken van het stedelijk watersysteem. Het overtollige regenwater en kwelwater kan hierin worden verzameld en op een natuurlijke wijze gezuiverd.
Verder kan een dergelijke waterplas ingepast worden in de stedelijke groenstructuur en bijdragen aan de financiering hiervan. En ten slotte kan het ophoogzand dat als bijproduct vrijkomt tegen lage kosten geleverd worden voor het bouwrijp maken van de woonwijk.
Zandwinning in combinatie met wonen aan het water biedt dus tal van voordelen, waarbij een aantrekkelijk woonmilieu tegen relatief lage kosten wordt gerealiseerd.
Projecten zoals Heeswijkse Kampen in Brabant, Eeserwold in Overijssel en Lentse Plassen in Gelderland kunnen genoemd worden als voorbeelden van deze functiecombinatie.